Af hinum mikla björgunarleiðangri íslensku krónunnar
Ein af afleiðingum Icesave-frumvarpsins hér heima er sú að það virðist algerlega hafa drepið niður alla umræðu um íslensku krónuna og framtíðargjaldmiðil þjóðarinnar. Fjármálaráðherra lýsti því yfir á dögunum að íslenska krónan dygði okkur vel núna og sú skoðun virðist orðin nokkuð útbreidd að krónan sé að bjarga okkur út úr kreppunni vegna þess hve vel hún henti útflutningsatvinnugreinunum.
Björgunarafrek krónunnar eru raunar slík að mati sumra sem tjá sig um málið að það mætti halda að krónan hafi tekið á sig sérstakan sveig og ákveðið að lækka verulega til þess að aðstoða landa sína út úr þessum ólánlegu aðstæðum sem efnahagslíf þeirra var komið í.
Svo gott er það þó ekki. Raunar er ansi hæpið að tala um að krónan sé að bjarga eða hjálpa okkur mikið um þessar mundir, ekki ósvipuð fullyrðing og að segja að maður sem sé 45 kíló geti nú verið afar þakklátur fyrir hvað hann sé léttur því hvert kíló sem hleðst utan á hann sé hlutfallslega mikil bæting. Það ætti þó að vera augljóst hve öfugsnúið það er þegar vond staða fær sérstakt hrós vegna þess að menn eru að vinna sig út úr henni.
Við verðum að hafa í huga að sú ákvörðun að byggja peningamálastefnuna frá og með árinu 2001 á sjálfstæðri örmynt á alþjóðamælikvarða, á sama tíma og stórar alþjóðlegar myntir voru að ryðja sér til rúms, var okkur ákaflega dýrkeypt. Margt af því voru þættir sem ekki var hægt að sjá fyrir en með hverju árinu varð þó ljósara að íslenskra krónan dugði illa og skapaði mikil vandræði. Tól og tæki peningamálastefnunnar reyndust verri en engin þegar á reyndi því sífelldar hækkanir stýrivaxta hér heima fyrir virkuðu öfugt miðað við markmið sitt og juku á þensluna. Ástæða þess er sú að hátt vaxtastig laðaði að erlenda fjárfestingu og erlenda sparifjáreigendur sem fjárfestu hér heima. Nánast óendanlegt magn af lánsfé var að fá hjá bönkum og útlánastofnunum til fyrirtækja og einstaklinga og ávallt var hægt að fá einhverja viðbót ef menn vantaði upp á eða það stefndi í blankheit.
Ég hef starfs míns vegna kynnt mér úrskurði nefndar um viðskipti einstaklinga við fjármálafyrirtæki en sú nefnd tekur m.a. til skoðunar gildi sjálfskuldaábyrgða. Allt frá því um árið 2000 hefur nefndin fengið slík mál til skoðunar og kveðið upp þó nokkra úrskurði árlega en til þess að ábyrgðarmaður þurfi að greiða af ábyrgð þarf skuldari að hafa lent í vanskilum. Eitt vakti athygli mína þegar ég fletti í gegnum þessa úrskurði, að bæði árin 2006 og 2007, gekk ekki einn einasti úrskurður af hálfu nefndarinnar um gildi ábyrgðar. Andstætt við hin árin þar sem fjöldi slíkra úrskurða féll. Vanskil eru rótin að því að það reyni á ábyrgðir og ef engin eru vanskilin reynir ekki á ábyrgðir. Svona "frábært" var ástandið á sínum tíma, það var svo mikið lánsfé í boði að það fór enginn í vanskil, heldur fékk bara meiri lán. Að vísu er komið að skuldadögum núna og lánin sem fengust til að dekka vanskilin eru sjálfsagt orðin margföld á við það sem þau voru á sínum tíma og því sitja ansi margir eftir með sárt ennið.
Krónan og peningamálastefnan sköpuðu gríðarlegt ójafnvægi í íslensku efnahagslífi. Krónan styrktist von úr viti og hrundi svo aftur. Fall gengisvísitölunnar er frá um 115 þegar best lét niður í um 240 en á því róli hefur krónan verið að damla undanfarna mánuði með styrkingum og gjaldeyrishöftum. Ef þetta var ekki nægjanlegt vandamál út af fyrir sig þá bætist það við að þónokkur hluti lána íslenskra heimila voru orðin gengistryggð og "björgunarleiðangur" íslensku krónunnar hefur því kostað heimilin í landinu ómæld vandræði með því að margfalda höfuðstól lána og mánaðarlegar afborganir. Það er ekki óalgengt í dag að lán vegna lítilla bíla sem fólk keypti fyrir 3-4 árum á 1500 - 2000 þús. og gerði ráð fyrir að greiða niður í rólegheitunum, standi núna í 3-4 milljónum, bíllinn vörslusviptur af einhverju fjármögnunarfyrirtækinu og það eina sem eftir stendur er harðort innheimtubréf.
Það þarf því töluverða bjartsýni og einþykkju til að sjá núverandi stöðu krónunnar sem bjargráð íslensku þjóðarinnar um þessar mundir, ekki síst í því ljósi að um íslensku krónuna gilda lög um gjaldeyrishöft. Tilvist þeirra laga felur beinlínis í sér að krónunni er ekki viðbjargandi í augnablikinu, hún þarf gjaldeyrishöft til þess eins að haldast stöðug í lágu gengi.
Áhrif gjaldeyrishafta og hárra stýrivaxta á atvinnulífið eru svo annað mál. Á degi hverjum veldur hvort tveggja miklum skaða og kostnaði fyrir fyrirtækin í landinu og dregur beinlínis úr hvata erlendra fjárfesta til að koma til landsins með fjármagn. Enda kannski ekki skilaboðin sem erlendar fjárfestar vilja heyra - þú getur komið með peningana þína til Íslands, en þú getur reyndar ekki tekið þá út aftur í bili...
Það útheimtir því töluverða bjartsýni, jafnvel ákveðna meðvirkni, að halda því fram að krónan sé að bjarga okkur út úr vandræðunum. Stór hluti þeirrar klípu sem við erum komin í er vegna krónunnar og fylgifiska hennar, peningamálastefnunnar, gjaldeyrishaftanna og hárra vaxta. Mikilvægi þess að stjórnmálamenn þjóðarinnar átti sig á þessum staðreyndum og láti ekki glepjast af frösum um dýrð krónunnar heldur leiti allra leiða til þess að koma okkur yfir í annan gjaldmiðil eins skjótt og unnt er, er gríðarlegt.
-Árni Helgason
