Hver gætir gæslumannanna?
Oft á tíðum er umræðan um frjálsan markað frekar furðuleg. Einhvern veginn finnst mér vinstrimenn hafa mjög skrýtnar og jafnvel rangar hugmyndir um hvað hægrimenn meina raunverulega er þeir tala um frjálsan markað. Oftar en ekki skynja ég að vinstrimenn séu að klína einhvers konar stjórnleysi upp á hugmyndir hægrimanna um frjálsan markað, þar sem frumskógarlögmálin gilda og engar reglur eru í gildi. En þessi skoðun er á misskilningi byggð.
Frjáls markaður verður nefnilega að byggjast á þeirri meginreglu að frelsi eins megi ekki skerða frelsi annars og ég hef aldrei hitt hægrimann sem er ósammála þessari reglu. En hvað þýðir hún nákvæmlega? Þessi frelsisregla þýðir einfaldlega að bannað er að svindla, að brjóta lög; öll lögbrot eru frelsisskerðing af einhverju tagi. Í frjálsum markaði er öll markaðsmisnotkun og allt bókhaldssvindl bannað. Svo einfalt er það.
Þrátt fyrir þetta eru til þeir sem andmæla frjálsum markaði. En hvað vilja þeir nákvæmlega gera meira? Þeir vilja þá væntanlega að ríkið skipti sér meira af markaðnum en bara að halda uppi lögum og reglu, fyrst þeir eru á móti frjálsum markaði (nema þeir hafi ekki kynnt sér hugtakið ,,frjáls markaður" nægilega vel og andmæli honum þess vegna). Gallarnir við ríkisafskipti eru stórir, því að afskipti ríkisins af markaði eru hrein og klár mismunun. Hver er sanngirnin í því að fella niður skuldir fyrirtækis A en ekki fyrirtækis B? Eða hygla ákveðnum fyrirtækjum með lagasetningum og gera öðrum fyrirtækjum reksturinn erfiðari með boðum og bönnum?
Samt sem áður eru veigamestu rökin gegn ríkisafskiptum þau að ríkisafskipti leiða til stórfelldrar spillingar stjórnmálamanna. Ef stjórnmálamaður hefur mikil völd yfir markaðnum, meiri en bara að halda uppi lögum og reglu, er ótrúlega freistandi fyrir ýmis fyrirtæki að veita þessum ákveðna stjórnmálamanni (eða flokk hans) fjárhagslegan stuðning, gegn því að hann hygli fyrirtækinu seinna meir með ýmiss konar lagasetningum. Sporna má gegn þessu með því að hafa slíkar styrkveitingar gegnsæjar og þannig að almenningur geti fengið upplýsingar um þær. En besta leiðin til þess að forða spillingu er vitaskuld að takmarka áhrif og völd stjórnmálamanna og hafa laga- og reglusetningu þannig að reglurnar séu almennar en ekki sértækar. (Engar fjárfestingar skila sér betur til baka en styrkir til stjórnmálamanna.
En þrátt fyrir þetta er mikilvægt að hafa einhvers konar ramma umhverfis frjálsa markaðinn og óhjákvæmilegt er að stjórnmálamenn komi að því að semja reglurnar. Þetta er ekki slæmur hlutur, vegna þess að reglurnar gilda jafnt yfir alla. Með reglusetningu er því ómögulegt að hygla einhverjum sérstökum fyrirtækjum fram yfir önnur. Að setja reglur getur því ekki leitt til spillingar stjórnmálamanna, jafnvel þó að stjórnmálamennirnir þiggi styrki frá einkaaðilum.)
Hver gætir gæslumannanna? Hver á að sjá til þess að stjórnmálamenn freistist ekki til að misnota vald sitt í þágu eigin hagsmuna? Eða að koma í veg fyrir að stjórnmálamenn hygli vinum og vandamönnum í annars heilbrigðri samkeppni? Einfalda lausnin á þessu vandamáli er einfaldlega að takmarka völd stjórnmálamanna yfir markaðnum við einungis það að halda uppi lögum og reglu, því annað er einfaldlega ósanngjarnt og ávísun á spillingu.
Jakob Gunnarsson
